INDIA@100: भारताचं अन्न क्षेत्र अन् स्वप्न पूर्ण होण्याच्या दिशेने पुढचं पाऊल
India at 100: भारत देश हा आता अन्नधान्याच्या दृष्टीने काही प्रमाणात स्वयंपूर्ण होत असल्याचे दिसून येत आहेत. मात्र भविष्यात वाढती मागणी लक्षात घेऊन आपल्याला काही अमूलाग्र बदल करावे लागतील. त्याचाच INDIA@100 मध्ये घेतलेला संपूर्ण आढावा.
ADVERTISEMENT
![INDIA@100: भारताचं अन्न क्षेत्र अन् स्वप्न पूर्ण होण्याच्या दिशेने पुढचं पाऊल india at 100 indias self reliance in food sector the next step towards fulfilling the dream](https://akm-img-a-in.tosshub.com/lingo/mumbaitak/images/story/202309/india-at-100-agri-1024x576.png?size=948:533)
India at 100: अनिलेश एस. महाजन / चंद्रदीप कुमार: 2047 पर्यंत विकसित देशाची श्रेणी गाठण्याचे आपले लक्ष्य आहे. अशा परिस्थितीत तत्कालीन अंदाजे 1.66 अब्ज लोकसंख्येसाठी पोषक आहाराची ठोस व्यवस्था आवश्यक आहे. सध्या देशात 300 दशलक्ष टन धान्याचे उत्पादन होते, परंतु 2030 पर्यंत ही मागणी 345 दशलक्ष टनांपर्यंत पोहोचण्याची अपेक्षा आहे. दूध, मसाले, कडधान्ये, चहा, काजू आणि ताग पिकवण्यात देश पुढे आहे. (india at 100 indias self reliance in food sector the next step towards fulfilling the dream)
तांदूळ, गहू, तेलबिया, फळे, भाजीपाला, ऊस आणि कापूसच्या बाबतीत ते दुसऱ्या क्रमांकावर आहे. असे असूनही आयात ही आपली अपरिहार्यता आहे. पण हे बदलावे लागेल.
तंत्रज्ञानातील सुधारणा, धोरणे आणि हवामानास अनुकूल शेती यासारख्या उपक्रमांमुळे भविष्यात उत्पादनात वाढ होण्याची अपेक्षा आहे. दरवर्षी 6.87 कोटी टनांपर्यंत अन्नपदार्थांची होणारी नासाडी रोखण्याचीही गरज आहे.
हे वाचलं का?
ADVERTISEMENT
स्वप्न साकार होत आहे…
देशात खाद्यतेलामध्ये स्वयंपूर्ण होण्यासाठी तेलबियांचे उत्पादन वाढवावे लागेल. यासाठी मिशन मोडमध्ये काम करण्यावर भर आहे. भारत खाद्यतेलामध्ये स्वयंपूर्ण होण्याच्या दिशेने वेगाने पावले उचलत आहे. देशांतर्गत खाद्यतेल उत्पादन बळकट करण्यासाठी नवीन india aधोरणे आणि अत्याधुनिक नवकल्पनांवर भर दिला जात आहे. एवढे करूनही आयात सातत्याने वाढत आहे. जुलैमध्ये भारताने जगभरातील बाजारातून 17.6 लाख टन खाद्यतेल खरेदी केले. 2022-23 च्या पहिल्या नऊ महिन्यांत त्यात आश्चर्यकारक वाढ झाली. या काळात खाद्य तेलाच्या आयातीत 23 टक्क्यांनी वाढ झाली आहे. गेल्या वर्षीच्या याच कालावधीत ते 99.8 लाख टनांवरून 1.23 दशलक्ष टनांवर पोहोचले.
हे ही वाचा>> INDIA@100: भारताच्या विकासाची गाडी सुसाट… बदल होतोय अफाट
जूनच्या मध्यात, अधिक परदेशी तेल देशात आयात करण्यास परवानगी देण्यात आली आणि निवडक खाद्यतेलांवरील आयात शुल्क कमी करण्यात आले. आता जगातील एकूण खाद्यतेलाच्या 15 टक्के आयात एकट्या भारतातून होते. यामुळे, आयात बिल वाढत आहे, ज्याने ऑक्टोबर 2022 मध्ये संपलेल्या तेल वर्षात (नोव्हेंबर ते ऑक्टोबर) 1.57 लाख कोटी रुपयांचा आकडा गाठला आहे. भारत सर्वाधिक पाम तेल आयात करतो आणि हे तेल इंडोनेशिया आणि मलेशियामधून येते. सोयाबीन तेलासह इतर तेल थोड्या प्रमाणात ब्राझील आणि अर्जेंटिना सारख्या देशांमधून येतात, तर युक्रेन आणि रशिया सूर्यफूल तेलाचा पुरवठा करतात.
ADVERTISEMENT
हे गेमचेंजर का आहे?
बाह्य स्त्रोतांवरील अवलंबित्व कमी करण्याच्या महत्त्वाकांक्षेसह, देशाने 2021 मध्ये खाद्यतेलांवर आपले दूरदर्शी राष्ट्रीय अभियान सुरू केले. तेलबियांचे उत्पादन आणि तेलाची उपलब्धता वाढवणे हा त्याचा उद्देश आहे. या अभियानांतर्गत देशातील पाम लागवडीखालील क्षेत्र 2026 पर्यंत 10 लाख हेक्टरपर्यंत वाढवण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे, जे 2019 हेक्टरपर्यंत मर्यादित होते. याशिवाय, 18 राज्यांमध्ये सुमारे 28 लाख हेक्टर उपयुक्त जमीन निश्चित करण्यात आली आहे. या बाबतीत, विशेषत: ईशान्य प्रदेशातून खूप आशा आहे. खजुराची झाडे मातीत रुजली की त्यापासून तेल काढायला तीन ते चार वर्षे लागतात. ही झाडे 20 ते 25 वर्षे फळ देतात. दूरदृष्टीने हे पाऊल उचलले तर देशात खाद्यतेलाच्या मुबलकतेची नवी कहाणी लिहिता येईल.
ADVERTISEMENT
भारताने काय करावे?
खाद्यतेलाचे उत्पादन वाढवण्याच्या देशाच्या महत्त्वाकांक्षेसमोर हवामान बदल हे एक महत्त्वाचे आव्हान आहे. हे विशेषतः खजुरीच्या वृक्षारोपणाच्या संदर्भात सत्य आहे, जे बऱ्याचदा परिपक्व होण्यासाठी आणि पीक तयार होण्यासाठी बराच वेळ घेतात. तथापि, तेलबिया लागवडीसाठी जनुकीय सुधारित (GM) तंत्रज्ञानाचा अवलंब करण्यात देश कचरत आहे. उदाहरणार्थ, जीएम मोहरीवर देशात सुरू असलेली चर्चा गुंतागुंतीची आहे आणि अनेक चिंता निर्माण करते.
याशिवाय, सोयाबीन, भुईमूग इत्यादींसाठी सुधारित आवृत्त्या स्वीकारण्यात फारशी प्रगती झालेली नाही. नियामक संस्थांच्या सर्वोच्च स्तरावर आणि अगदी न्यायालयीन वर्तुळात सुरू असलेल्या चर्चांमुळे मानवी आरोग्यावर आणि पर्यावरणावर GM तंत्रज्ञानाच्या विविध परिणामांबद्दल शंका निर्माण होतात. याप्रकरणी स्पष्टता नसल्याने बराच काळ अनिश्चिततेचे वातावरण होते. यामुळे प्रगत कृषी पद्धतींचा वापर करण्याच्या देशाच्या क्षमतेस अडथळा निर्माण झाला.
कडधान्य शेतीने आता दाखवून दिली आपली ताकद
भारत डाळींची आयात कमी करण्यासाठी आणि कडधान्य शेतीला प्रोत्साहन देण्यासाठी वचनबद्ध आहे. आता याचे प्रभावी परिणाम समोर येत आहेत. भारत स्वतंत्र होताच अन्नधान्याच्या संकटाचा सामना करावा लागला. मात्र, त्यानंतर कृषी क्षेत्रात विशेषत: डाळींच्या उत्पादनात बरेच बदल झाले आहेत. एकत्रित प्रयत्नांनी देश डाळींच्या बाबतीत स्वावलंबी झाला आहे आणि मूकपणे का होईना, एक क्रांती झाल्यासारखी झाली आहे.
डाळींच्या लागवडीला चालना देण्यासाठी आणि आयातीवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी सरकारच्या कृतीशील उपायांचे खूप प्रभावी परिणाम मिळाले आहेत. 2017-18 आणि 2022-23 दरम्यान, देशाने डाळींची आयात 60 टक्क्यांनी कमी करण्यात यश मिळवले आहे. याचे श्रेय देशांतर्गत उत्पादनात नऊ टक्के वाढीला जाते.
या यशांमुळे प्रोत्साहित होऊन सरकारने पुढील तीन वर्षांत डाळींच्या उत्पादनात पूर्णपणे स्वयंपूर्ण होण्याची महत्त्वाकांक्षी योजना आखली आहे. त्याअंतर्गत उत्पादन वाढवण्याबरोबरच प्रमुख डाळींचे उत्पादन वाढवण्यावर भर दिला जात आहे, विशेषत: अरहर, उडीद आणि मसूर. गेल्या सात वर्षांत देशातील डाळींचे उत्पादन 41 टक्क्यांनी वाढून 655 किलो/हेक्टरवरून 924 किलो/हेक्टर झाले आहे.
डाळींच्या उत्पादनाच्या दृष्टीने देश महत्त्वाच्या टप्प्यावर आहे. 2010-11 मध्ये डाळींचे उत्पादन 1.82 कोटी टन होते, जे 2021-22 मध्ये 2.69 कोटी टनांच्या विक्रमी पातळीवर वाढले. ही सुमारे 48 टक्के झेप आहे. ही तेजी केवळ उत्पन्नापुरती मर्यादित नाही. पद्धतशीर उपक्रमांमुळे, शेतीचे क्षेत्र आणि उत्पन्न या दोहोंमध्ये झपाट्याने वाढ झाली आहे. 2015-16 मध्ये 2.491 कोटी हेक्टरमध्ये कडधान्यांची लागवड करण्यात आली होती, ज्याचे सरासरी उत्पादन 656 किलो/हेक्टर होते. याउलट, 2021-22 मध्ये 3.03 कोटी हेक्टरमध्ये कडधान्यांची लागवड करण्यात आली, ज्यातून सरासरी 888 किलो प्रति हेक्टर उत्पादन मिळालेले.
हे गेमचेंजर का आहे?
इतके सकारात्मक तथ्य असूनही एक कटू सत्यही आहे. गेल्या वर्षी प्रकाशित झालेल्या द्विवार्षिक नॅशनल फॅमिली हेल्थ सर्व्हे-5 मधील आकडेवारीवरून असे दिसून आले आहे की 16.6 टक्के पुरुष आणि 29.4 टक्के महिलांनी कधीही मांसाहार केलेला नाही. यावरून देशातील सशक्त शाकाहारी संस्कृतीची कल्पना येते. जागतिक डाळींच्या उत्पादनात देशाचा वाटा एक चतुर्थांश आहे परंतु जागतिक उत्पादनाच्या सुमारे 27 टक्के वापर हा देश करतो. यावरून भारतीय आहारातील कडधान्यांचे महत्त्व दिसून येते, जे लोकसंख्येच्या मोठ्या भागासाठी प्रथिनांचे महत्त्वपूर्ण स्त्रोत आहेत.
कडधान्यांचा प्रमुख उत्पादक आणि महत्त्वाचा ग्राहक म्हणून भारताची दुहेरी भूमिका कडधान्यांच्या लागवडीचा आणखी विस्तार करण्याची गरज आहे. वाढत्या कडधान्य उत्पादनाचा परिणाम दूरगामी होणार आहे. NITI आयोगाच्या अंदाजानुसार, 2029-30 पर्यंत 32.6 दशलक्ष टन डाळींची मागणी असेल, ज्यासाठी शेतीमध्ये तांत्रिक प्रगती आवश्यक असेल. ही मागणी असूनही, अन्न पिकांसाठी वादग्रस्त जनुकीय सुधारित (GM) पिकांबाबत देशाची भूमिका अद्याप निश्चित झालेली नाही.
सध्या त्याचा वापर जीएम कापसापुरता मर्यादित आहे. राष्ट्रीय अन्न सुरक्षा अभियान-डाळी (NFSM-Pulses) ची स्थापना डाळींचे उत्पादन वाढवणे, दर्जेदार बियाणांची लागवड, कृषी तंत्रज्ञानाचा प्रसार आणि सर्वोत्तम पद्धतींचा प्रचार यावर लक्ष केंद्रित करून करण्यात आली. गेल्या पाच वर्षांत देशात डाळींच्या किमान आधारभूत किमतीत (एमएसपी) वाढ करण्यात आली आहे.
तथापि, सरकारी संस्था किंमती स्थिरतेसाठी मर्यादित साठा खरेदी करत असल्याने आव्हाने अजूनही आहेत. त्यामुळे डाळींच्या किमती वाढवण्यात किंवा विविध प्रकारची पिके घेण्यास शेतकऱ्यांना प्रोत्साहन देण्यात अपयश येत आहे.
भारताने कसं मिळवावं प्रभुत्व?
उच्च उत्पन्न देणाऱ्या वाणांच्या पलीकडे जाण्याचा मार्ग आहे. कडधान्यांची लागवड वाढवण्यासाठी शेतकऱ्यांमध्ये आत्मविश्वास निर्माण करण्यासाठी देशाला सातत्यपूर्ण धोरणात्मक चौकटीची गरज आहे. 2015-16 मध्ये संपूर्ण हंगामात सततच्या दुष्काळी परिस्थितीमुळे गेल्या सहा वर्षांत अनेक धोरणात्मक बदल झाले आहेत. त्यामुळे भाव वाढले. माजी कृषी सचिव सिराज हुसैन यांसारख्या तज्ज्ञांनी सुचवले आहे की, पुढील सात वर्षांत कडधान्य उत्पादनात 50 लाख टनांची वाढ साध्य करण्यासाठी भातशेतीखालील क्षेत्र कमी केले जावे, जरी यासाठी कडधान्य पिकांना समर्थन देणारे मजबूत धोरण आवश्यक आहे, विशेषत: सिंचन क्षेत्रासाठी लाभदायक मोबदल्याची हमी देऊ शकेल.
कडधान्यांची लागवड हवामानावर अवलंबून असते, त्यामुळे सतत सरकारी खरेदी आवश्यक असते. तथापि, सरकारी संस्थांकडून किमान आधारभूत किंमतीवर आणि तुरळक व्यापार धोरणांवर डाळींची मर्यादित खरेदी केल्याने शेतकरी नाराज आहेत. त्यामुळे शेतीच्या वाढीला खीळ बसते. त्यामुळे सरकारने किंमत समर्थन योजनेअंतर्गत वाटप वाढवले आणि डाळींच्या खरेदीसाठी किंमत स्थिरीकरण निधी स्थापन केला.
2018-19 मध्ये खरेदी 41.83 लाख टनांच्या उच्चांकावर पोहोचली परंतु 2021-22 मध्ये ती घटून 12.49 लाख टन झाली. त्यानंतर 2023-24 साठी दोन्ही योजनांच्या वाटपात मोठ्या प्रमाणात कपात करण्यात आली आहे. कडधान्य उत्पादनात शाश्वत वाढ करण्यासाठी धोरणात्मक स्थिरता, प्रोत्साहन आणि तांत्रिक प्रगतीचा सर्वांगीण दृष्टीकोन आवश्यक असेल, जे शेवटी देशाच्या अन्नसुरक्षेला हातभार लावेल आणि त्यामुळे स्वावलंबी होण्याचे ध्येय असेल.
शेती नशिबाचे कुलूप उघडेल
देशातील अन्न प्रक्रिया क्षेत्रात आमूलाग्र बदल घडवून आणण्यासाठी सहकारी नेटवर्क आणि शेतीशी संबंधित संस्थांना मोठ्या प्रमाणावर प्रोत्साहन दिले जात आहे. आता भरड धान्यावर भर दिल्यामुळे व्यापक बदल होण्याची आशा आहे. प्रत्येक कुटुंबात दरवर्षी सरासरी 50 किलो अन्न वाया जात असेल, तर 1.4 अब्ज लोकसंख्या असलेल्या देशात नुकसानीचे प्रमाण किती मोठे असेल याची कल्पना करा. हा तोटा 1.03 लाख कोटी रुपयांचा आहे. उत्पादनापेक्षा टाकून दिलेल्या धान्याचा आकडा हा खूप जास्त आहे, जे GDP वाढीवर देखील परिणाम करते.
देशात मांस आणि धान्य यांच्या प्रक्रियेत काही प्रमाणात प्रगती झाली आहे, परंतु फळे आणि भाज्यांच्या बाबतीत ते फारच मर्यादित आहे. तरीही भरड धान्यावर भर देऊन देशात नवी क्रांती अपेक्षित आहे. चालू वर्ष हे भरड धान्याचे आंतरराष्ट्रीय वर्ष म्हणून साजरे केले जात आहे. जगात सर्वाधिक भरड धान्य फक्त भारतातच तयार होते. आयटीसी, ब्रिटानिया आणि हिंदुस्तान युनिलिव्हर लिमिटेडसारख्या मोठ्या कंपन्यांपासून ते पंजाबच्या जैतो आणि छत्तीसगडच्या रायपूरमधील लहान उद्योजकांपर्यंत, ते त्यांची भरड धान्य उत्पादने बाजारात आणण्याच्या तयारीत आहेत.
हे ही वाचा>> INDIA@100: भारताच्या विकासाची गाडी सुसाट… बदल होतोय अफाट
गेल्या आर्थिक वर्षात देशातून प्रक्रिया केलेल्या अन्नाची निर्यात दोन लाख कोटी रुपयांची होती. तरीही पुढील दोन वर्षांत देशातील देशांतर्गत बाजारपेठ 44.5 लाख कोटी रुपयांची होईल, असा अंदाज आहे. या वाढीमध्ये बाजरी महत्त्वाची भूमिका बजावेल अशी अपेक्षा आहे. फळे, भाज्या आणि मांस यांसारख्या नाशवंत पदार्थांच्या विपरीत, भरड धान्य 15 वर्षांपेक्षा जास्त काळ साठवली जाऊ शकते.
स्टोरेजची ही सोय प्रक्रिया नियोजन सुलभ करते. चांगल्या आरोग्यासाठी त्याची उपयुक्तता लक्षात घेता, विशेषत: कोविड नंतरच्या काळात प्रक्रिया युनिटची मागणी वाढणे अपेक्षित आहे. संपूर्ण धान्य हे अन्न प्रक्रिया उद्योगाच्या चर्चेचा केंद्रबिंदू बनले आहे. गेल्या वर्षी, देशात बाजरी-आधारित रेडी-टू-कूक आणि रेडी-टू-ईट उत्पादनांचे उत्पादन आणि विक्रीला प्रोत्साहन देण्यासाठी उत्पादन-संबंधित प्रोत्साहन योजना सुरू करण्यात आली होती. या क्षेत्रात सुमारे 30 कंपन्या कार्यरत आहेत.
हे गेमचेंजर का आहे?
खरेतर, 2020-21 मध्ये कृषी क्षेत्रातील सुधारणांची अंमलबजावणी करण्यात अपयशी ठरल्यानंतर आणि मोठ्या प्रमाणावर अन्न प्रक्रिया युनिट्ससाठी गुंतवणूक आकर्षित करण्यात माफक यश मिळाल्यानंतर, देश आता सहकारी नेटवर्क आणि शेतकरी उत्पादक संघटना मजबूत करण्याच्या दिशेने वाटचाल करत आहे.
या प्रयत्नांना मदत करण्यासाठी, राज्य सहकारी कायद्यांमध्ये बदल, भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे नियंत्रण मर्यादित करणे आणि राज्यांना त्यांचे कायदे बदलण्यासाठी प्रोत्साहित करणे यासह विविध स्तरांवर सुधारणांची मालिका सुरू आहे. शेतकरी गटांच्या स्थापनेसाठी आणि व्यवस्थापनासाठी प्रोत्साहन दिल्यानेही या प्रयत्नांना बळ मिळाले आहे.
भारताने काय करावे?
2020-21 मध्ये देशात ज्या कृषी सुधारणा रद्द कराव्या लागल्या त्यात कॉर्पोरेट-शेतकरी संबंध अधिक दृढ करण्याची क्षमता होती. सध्या, संपूर्ण देशात कंत्राटी शेती कायदे अस्तित्वात आहेत परंतु अन्नपदार्थ वस्तूंच्या हालचालींवर निर्बंध आहेत. यामध्ये त्या कंपन्यांसमोर हे आव्हान आहे की, ज्यांचे लक्ष्य प्रक्रिया-अनुकूल धान्यांची लागवड करण्यासाठी शेतकऱ्यांशी सहकार्य करण्याचे असेल. तथापि, भरड धान्य लागवड नैसर्गिक शेती पद्धतीद्वारे केली जाऊ शकते आणि त्यात प्रगती अद्याप सुरुवातीच्या टप्प्यात आहे. उत्पादन वाढवण्यासाठी आणि शेतकऱ्यांना जास्तीत जास्त नफा मिळवून देण्यासाठी संशोधन आणि नवीन पद्धतींमध्ये भरीव गुंतवणूक करण्याची गरज आहे.
ADVERTISEMENT